FEIKE ASMA 40 jaar organist

Een organist doet. er lang over, voordat hij een plaats heeft gevonden in handboeken of encyclopedieën. Andere levende musici verwerven die sneller. Zodra zij een nationale of internationale vermaardheid hebben gekregen en/of behoren tot de regelmatig voor het grote voetlicht tredenden, komen in de nieuwere drukken van de standaardwerken hun korte biografieën te staan. Pianisten, violisten, dirigenten, al of niet tevens componist van kleinere of grotere muziekwerken kunnen het zelf nog gemakkelijk beleven, dat zij “ingeboekt” staan tussen hun overleden collega's en dat zij hun plaats al hebben ingenomen in de grote rij musici die samen de geschiedenis vormen van de wereld der tonen.

Een organist doet er langer over als hij het ooit bereikt. Dat lot moet hij delen met zijn instrument, het orgel. In handboeken en encyclopedieën komt het orgel er bijzonder karig af, als het al genoemd wordt. In boeken over de muziekgeschiedenis neemt het orgel nauwelijks een plaats in. Meestal zoekt de lezer tevergeefs naar een echt adequate beschrijving van wat de orgelbouwwereld is. Op zijn hoogst komen de geijkte namen voor: St. Bavo Haarlem, St. Laurenskerk Alkmaar, en eventueel nog de St. Janskerk te Den Bosch. Een buitenlandse toerist weet dan ook niet veel meer dan het schaarse dat hij toevallig kan opdoen. Gevolg is dat het orgel een schimmige gedaante blijft en de organist een spookachtige figuur. Legendevorming krijgt onvermoede kansen, omdat goede documentatie ontbreekt. Wat het orgel betreft: Duitsland doet de laatste 15 jaren een goede duit in het zakje om het orgel te inventariseren, documenteren en populariseren op een wetenschappelijke basis. Maar de gegevens zijn zo onvolledig en de verzamelingen zo fragmentarisch, dat het nieuwste orgelhandboek dat daar verscheen, alleen van Duitsland zelf betrouwbare gegevens kan verschaffen. Gaat het om Nederland, dan begint ineens de ellende. Het oudste orgel, zo lezen we, staat in Oosthuizen. Het is gebouwd in 1521 en de bouwers waren … Cor Kee en Jan Zwart !!! Zo staat het er echt en hoe komt dat? Omdat deze twee toevallig het orgel destijds hebben ontdekt, erover hebben geschreven en zo de publiciteit die sindsdien over dit orgel is ontstaan, als primeur op hun naam hebben. Over legenden gesproken…

Zo orgel, zo organist. Legendevorming te over en scheve beelden idem dito. Schrijf maar eens over een organist. Wanneer doe je dat goed? Wanneer doe je de man onrecht en wanneer niet? Als hij speelt, zit hij achter pijpen, houtwerk of gordijnen. Te zien is hij niet, zoals altijd wel het geval is in een concertzaal. Een applaus is zijn deel niet hij speelt immers in een kerk, en de gedachte leeft nog altijd dat daar niet wordt geapplaudisseerd. Hij komt onzichtbaar, verdwijnt onzichtbaar. Alleen zijn klanken klinken door de kerk. Maar het zijn vooral toch de klanken van het orgel, die klinken; het orgel is immers een geheel eigen organisme in de concertpraktijk. Een recensie spreekt evenzeer over het orgel als over de organist. Niet alzo bij een violist hoewel het toch nogal wat verschil uitmaakt, op wat voor instrument het vioolsolo wordt gespeeld. Maar wel bij een organist. Hij is nooit helemaal zelf aan het woord het orgel is zijn concurrent of zijn hinderpaal, al naar gelang de plaats waar hij zijn concerten geeft.

Het wil dus nogal wat zeggen, als in zo'n situatie een organist al bij zijn leven een begrip wordt. En dat is bij Feike Asma onmiskenbaar het geval. De klank alleen al van zijn naam is voldoende om velen in beweging te brengen. Waar hij speelt, zijn hoorders. Actieve hoorders. Mensen die op de een of andere wijze contact met hem hebben, onafhankelijk van de vraag op welk orgel hij speelt. Een groot orgel is natuurlijk beter maar met een kleintje willen ze het ook wel doen, als Asma maar speelt. Kooruitvoeringen, gedenkdagen, meetings, bijzondere kerkdiensten, orgel-inspelingen, huwelijksinzegeningen overal moet Feike Asma beslist bij zijn. Zo is het al jaren en niemand kan precies zeggen wanneer het begonnen is.

Was het in Amsterdam, waar hij al vóór de Tweede Wereldoorlog driemaal in de week speelde (ook tussen de middag, in een soort pauzeconcert of wandelconcert, een idee dat velen nu nieuw lijkt!) in de drukbezochte Oude Kerk?

Was het in Den Haag, waar hij de tijd van zijn grote carrière beleefde en waar hij zijn grootste internationale faam heeft gekregen?

Toen kwam Leiden. De Hooglandse of St. Pancraskerk. Een machtig kerkgebouw met een schitterende acoustiek. Een gotische kruiskerk, met overigens een orgeltje van maar even 20 stemmen. Een 16e eeuws instrument, dat restauratie nodig had. Feike Asma speelde het geld bij elkaar. De maandagavondconcerten waren evenementen voor vele honderden (toegang 15 ct, programma vrij!). Het jeugddienstkoor bloeide, de jeugddiensten waren over en overvol. Huwelijksinzegeningen concentreerden zich op die kerk, soms 7 tot 10 in de week. Altijd maar weer moest Asma spelen.

In die periode leerde ik hem kennen en bewonderen. Misschien niet alleen omdat ook voor mij toen Asma de verpersoonlijking werd van wat een orgel mij kan zeggen, maar ook omdat de innerlijke verbondenheid met de zang van de gemeente aan alle kanten uit zijn spel bleek. Mijn grootvader, die muzikaal was maar zeer conservatief als vele ouderen in de kerk, noemde hem “die vervelende orgeldraaier”. Hij speelde immers te vlug, en de gemeente “was zo gek om hem te volgen”. Inderdaad: 1500 tot 2000 mensen kon hij met zijn dikke 23 stemmen wel aan. Als het voorspel was verklonken (o die machtige voorspelen tijdens de inzameling der gaven!!!) was het tempo bepaald en zong de gemeente als één man.

Zo was ook zijn afscheid. In een boordevolle kerk waarin meer mensen hebben moeten staan dan dat er konden zitten (en er waren toen toch heus 1200 zitplaatsen) nam hij afscheid van Leiden om er slechts zo nu en dan nog terug te komen, en niet meer in de Hooglandse Kerk.

Toen Den Haag. Maar niet alleen maar Den Haag. Pas nu bleek hoe groot de actieradius geworden was van deze man. Koren (wie uit het westen van ons land kent niet de koren die hij leidde, in Scheveningen, in Katwijk, in Rotterdam?) en orgels waren de instrumenten waarmee hij de massa bespeelde het bewijs kwam zodra er samenzang weerklonk.

Ook als dirigent, liet hij zich gelden. Adventssamenkomsten (Scheveningen Badkapel, Rotterdam Breepleinkerk, Wilhelminakerk, enz.) trokken duizenden. En daarnaast begonnen nu ook de zwarte schijven te rollen. De tijd van de recording was begonnen, en Feike Asma had er onmiddellijk zijn aandeel in. Het zal wel zijn uit te rekenen, hoeveel platen er van hem verkocht zijn - het zijn er meer dan wie ook vermoedt. De verscheidenheid (opnamen in Den Haag, Amsterdam, Gouda, Bolsward, Dordrecht enz.) van orgel en de verscheidenheid van werken springt onmiddellijk in het oog.

Het buitenland trok. Asma ging. Naar Duitsland, naar Frankrijk, naar Amerika, naar Engeland. Overal grote reeksen concerten en zware programma's. Met eenzelfde resultaat als al zovele jaren hier in Nederland.

Nu speelt hij in Maassluis en daarnaast nog zo'n slordige 250 maal per jaar tussen Groningen en Maastricht, Den Helder en Terneuzen. Een ongelofelijke fysieke kracht, en een spel waarover psychologisch heel veel te zeggen zou zijn. Het is onvoorstelbaar dat één mens dat aan kan.

Deze man jubileert. Jubileert niet in al zijn functies. Een natuur als deze is slechts zijdelings een hoofdredacteur het kan ook niet anders. Is ook slechts zijdelings een docent ook dat kan niet anders. Is ook slechts zijdelings een repetitor het ligt voor de hand. Vandaar dat het hoofdredakteurschap van Het Orgelblad slechts een fase is in zijn leven, het orgelleraarschap slechts een incidentele positie en het koordirigentschap slechts een periode in zijn levensloop. Asma jubileert vóór alle dingen als organist. En menig orgel jubileert in feite mee.

Is er niets anders meer te zeggen? O ja en wel naar allerlei kanten.

Er zijn vellen vol te schrijven over de mensen voor wie hij een idool is al vele jaren. Over hen onder die mensen die hele verzamelingen hebben aangelegd van publikaties over hem, programma's en grammofoonplaten van hem, foto's van hem enz. enz. Over hen die er altijd zijn, als het maar even kan, en die altijd wachten, ook als Asma blijkt geen tijd te hebben. Over hen die onmiddellijk felle stukken schrijven als er maar even met de vinger naar hem gewezen wordt, door wie dan ook.

Er zijn ook vellen vol te schrijven over de mensen die hem verguisd hebben, die over hem hebben geroddeld (als zou hij een orgelvernieler en kunstmoordenaar zijn); die hem hebben geweerd of dwars gezeten waar zij maar konden. Die hem getrapt hebben in de pers en die van “romanticus” een scheldnaam hebben gemaakt. Die vieze woorden gebruikten om zijn spel te typeren en harde woorden om hem onmogelijk te maken. Die er nooit waren als hij er was en die er altijd waren als hij zich niet verdedigen kon.

Er zijn ook vellen vol te schrijven over wat noch de ene “partij”, noch de andere onder woorden hebben gebracht. Over wat behoort tot het grootste geheim waardoor Asma wordt gedreven en overeind gehouden: zijn diep godsdienstige levensvisie. die dwars door zijn bruisend artistieke levensloop heenbreekt.

Als Asma straks, op 27 mei 1967, de jubilaris is, is hijzelf de ongelukkigste onder alle getuigen. Een buiging voor zijn gehoor kan hij wel maken een kort dankwoord kan hij wel spreken. Maar mikpunt te zijn van schijnwerpers is voor hem hetzelfde als gewond te raken.

En juist als hij gewond is, grijpen zijn handen naar registers en pakken zijn vingers de toetsen pas dan komt er muziek. Muziek, tot leven gebracht door een wonderlijk mens, een eenling onder de organisten; een mysterie voor vele van zijn medemensen maar intussen toch een organist, zonder wie de hele ontwikkeling van de Europese orgelbelangstelling eenvoudig niet denkbaar is. Een man die veertig jaar een glazen huis heeft bewoond en een beloerde bezigheid heeft beoefend een man die na die 40 jaar rechtop van lijf en leden recipiëren kan. Niet omdat hij beter zou zijn dan anderen, maar omdat hij is “anders dan anderen” en tegelijk een geschenk voor anderen.

Jubileren is nogal eens keren. Hoogtepunten zijn immers altijd keerpunten. Bij Asma lijkt het er niet op. Nog onlangs is een nieuwe fase in zijn leven begonnen ook muzikaal gezien. Niemand weet waar het op uitlopen kan. Hijzelf kan dat ook niet weten, want hij is artiest. En de echte kunstenaar creëert in een overvloed zo groot als in de schepping zelve. Wat daarvan tot vrucht komt, zal de tijd leren. Maar de verleden tijd heeft geleerd dat dergelijke mensen hun gewicht in goud waard zijn al was het alleen vanwege de voldoening die zij zovele anderen door hun werk hebben geschonken. Het is geen holle frase, zo iemand nog vele jaren toe te wensen!

Ds. A. J. Kret.

Alle abonnees hebben intussen van de Kerkvoogdij der Ned. Herv. Gem. te Maassluis een folder toegezonden gekregen. Wij verwijzen daarnaar, ook voor het Jubileumconcert. dat 27 mei aldaar plaats heeft.

De redactie

Bron: Het Orgelblad,

jaargang 10 nummer 5, mei 1967.